مقاله علل وعوامل حواس پرتی در نماز و راه های درمان آن از کاکی
عنوان پژوهش:
علل وعوامل حواس پرتی در نماز وراههای درمان آن
تهیه وتنظیم :
مدینه احمدی سرگروه معارف متوسطه دوم
اداره آموزش وپرورش منطقه کاکی
آذرماه 92
فهرست صفحه
مقدمه 3
موجبات وعلل حواس پرتی درنماز 10 - 3
نتیجه گیری 11
منابع وماخذ 12
«بنام خدایی که یادش دریای آشفتگی ها را به ساحل آرامش می رساند وذکر نامش روح وجان را صیقل می بخشد»
مقدمه :
وقتی صدای دل انگیز اذان مناره جان به گوش دل می رسد آدمی با تمام قامت برمی خیزد تا به سوی بهترین عمل بال گشاید ونمازی را از عمق وجود اقامه کند می خواهی تو باشی وخدایت ، تو باشی وخلوت سبز بودن، تو باشی دریایی از عظمت خالق ، دریایی زلال وشفاف که بتوانی آیینه وار خود را در آن به تماشا بنشینی تا فرصت یابی تمام خس وخاشاکهای دنیایی را که بین تو ومعبود فاصله انداخته است از خویش بزدایی وچون پرنده یی سبکبال به سوی پروردگارت به پرواز درآیی .
می خواهی تمام توجهت را معطوف حق سازی وبجز او نیندیشی ،می خواهی فرصت با دوست بودن را غنیمت شمری در سجاده خوشبوی عبادت خداوند دل را با تمام وجود در گروی یار گذاری وچو قطره ای ناچیز خود را به دریای نامنتاهی او پیوند دهی اما چه بسیاز زمانها که کوشیده ایم تا در نماز جز به او نیندیشیم ونتواسته ایم چه بسا خواسته ایم که بین ما واو هیچ فاصله ای نباشد واین خواسته محقق نگشته است ؛
چرا؟
پژوهشی که پیش روی شما عزیزان قرار می گیرد تلاشی است برای اینکه بتوانیم تا حدودی به این سوال پاسخ دهیم امید است خالق متعال به ما این توفیق رابدهد تا درهنگامه برپایی نماز به آنچنان آرامشی برسیم که لذت گفتگو با او را درک کنیم .
موجبات و علل حواس پرتي در نماز
- تندخواني و شتاب زدگي
از موجبات حواس
پرتي، تند خواني و تعجيل در اتمام نماز است، كه علت سريع خواني هم، عدم اهتمام به
نماز است. چرا كه چنين افرادي، نماز را فقط براي رفع تكليف مي خوانند، لذا با
كراهت و بي ميلي عبادت را انجام مي دهند و در نتيجه احساس خستگي مي كنند
انگيزه تند خواني، حاضر شدن نزد محبوب كذايي است و از اين كه چند لحظه اي در نزد
كسي كه قلبش متوجه او نيست ايستاده، رنج مي برد و مي خواهد هر چه سريعتر به طرف
كسي يا كاري كه دوست دارد پرواز كند. . .
اگر كسي قلبش متوجه خدا باشد و از اين حضور راضي باشد، لزومي براي تندخواني و فرار
از نماز نمي بيند، چون در محضر كسي است كه بايد باشد، لذا تمام حواسش را متمركز به
محبوب واقعي مي نمايد.
2. گناه
همان طور كه
نماز، عامل بازدارنده از گناه است، فحشا و منكرات نيز مانع حضور قلب در نماز است.
نماز و گناه رابطه متقابل و متضاد دارند. كسي كه اهل فحشا و منكر است، توفيق تحصيل
حضور قلب در نماز را ندارد، چرا كه گناه اثر منفي خود را در نماز مي گذارد و از
طرفي نماز به ميزان حضور قلب در آن، بازدارنده از معصيت و بزهكاري مي باشد و اين
كه خداوند در قرآن كريم فرموده است
:
«اِنّ الصّلوة تَنهي عنِ الفحشاء و المنكَرِ؛ نماز انسان را از فحشا و منكر باز مي
دارد» مسلماً نماز با حضور قلب را اراده كرده است، چرا كه حضور قلب يعني حاضر شدن
قلب در محضر خدا كه مبدأ پاكيهاست و قلب آدم فاسق، فاجر و گناهكار نزد معاصي است
نه خدا؛ ممكن نيست دل آدمي هم در معاصي غرق باشد و هم در معنويّات .
. .
.
با دقت معلوم مي شود كسي كه غرق در شهوات و معاصي است، حقّ معنويّات و نماز را
ضايع مي كند و به همين جهت است كه خداوند مي فرمايد :
:
«فَخَلفَ من بعدهِم خلفٌ اضاعُوا الصّلوة و اتّبَعوا الشّهَواتِ فسَوفَ يَلقَونَ
غَيّاً: پس جانشينان اين جمعيت پاك و خدا پرست، قومي شدند كه نماز را ضايع كردند و
از شهوات پيروي كردند و به دنبال آن به گمراهي افتادند» . .
. . . .
نتيجه آن كه با خدا بودن، منافات با اسارت در شهوات و گناه و آلودگي دارد. مسلماً
روح و قلبي كه به گناه عادت كرده و انس گرفته نمي تواند قبله خدا و محل توجّه او
باشد .
. .
راههای درمان :
الف. با علل فساد و گناه مبارزه كنيم
ريشه گناه عبارت است از جهل، هواي نفساني (منفعت) و ترس. اگر مي خواهيم گناه از صفحه زندگي ما پاك شود، بايد در مرحله اول، گناه را بشناسيم و بدانيم كه چه چيزهايي گناه و موجب فساد و آلودگي روح آدمي و اجتماع بشري است و در مرحله دوم به نقش مخرّب گناهان در زندگي خود و بشر توجه كنيم و آثار منفي آنها را با دقّت درك كنيم.
ب. از القائات، جهت ترك گناه كمك گيريم
براي اين منظور بايد به قلب خود تفهيم كنيم، اگر نماز خوان هستيم پس كلاه برداري براي چه؟ اگر نماز مي خوانيم، پس چرا زنا، چشم چراني، شراب و همراهي با دوست بد...؟ و با توجه به جنبه منفي گناه، از گذشته خود توبه كنيم و با القائات مثبت، اميد به خوب شدن و عوض شدن و ... را در خود زنده كنيم.
ج: از خود نماز در ترک گناهان کمک بگیریم
به هيچ وجه نماز را ترك نكنيم، بلكه همواره عزم و همّت خود را متوجّه ترك گناه كنيم و در هنگام نماز به خلوص و حضور قلب بيشتر توجّه كنيم و از آن جا كه گناه و نماز رابطه متقابل دارند، به موازات ترك گناه به كسب حضور قلب و خالي كردن قلب از اغيار بپردازيم و اين مطلب كه «نماز با توجّه، با گناه منافات دارد» را به قلب تفهيم كنيم و با خود تكرار كنيم كه قلب پر گناه آشيانه حق تعالي قرار نمي گيرد.
3- چشم چرانی
چشم چران كسي است كه كنترل چشم خود را
ندارد و به هر طرفي خيره مي شود و چه بسا نگهداري چشم از اختيار او خارج شده و به
صورت عادت در آمده است كه ترك آن مشكل به نظر مي آيد.
.
چشم چراني قبل از اين كه براي ديگران مزاحمت و ناراحتي ايجاد كند، براي خود شخص
مضرّ است و موجب آشفتگي، اضطراب، عدم اعتماد به نفس، بي حالي و رخوت نسبت به
معنويات، مخصوصاً نماز مي گردد. خداوند سبحان زن و مرد را از چشم چراني نهي نموده
است. آن جا كه فرموده است :
:
«قُل للمؤمنينَ يَغُضّوا مِن ابصارِهِم... و قُل لِلمُؤمِناتِ يَغضُضنَ مِن
اَبصارِهنَّ...؛ به مردان بگو ديدگان خود را فرو خوابانند و.. . به زنان مؤمنه بگو
ديدگان خويش را فرو خوابانند»
.
كسي كه معتاد به چشم چراني شد، فكر و خيال و قلبش مشغول ديده مي شود و روحش آشفته
و ذهنش مشوّش مي گردد و هنگام عبادت، قوه خيالش با اين آشفتگي به پرواز در مي آيد
و به شاخه هايي پرواز مي كند كه با چشم خود مشاهده كرده است.
راههای درمان :
کنترل چشم در همه حال
اگر
در بيرون از نماز چشم آزاد بود، محال است هنگام نماز متمركز به خدا شود، اگر در
بيرون نماز چشم فرّار بود، در هنگام نماز هم آزاد است؛ يعني هر چه چشم ضبط كرده و
ذخيره كرده، هنگام نماز مزاحم مي شود. پس حفظ و كنترل حواس در نماز منوط به حفظ و
كنترل چشم در بيرون از نماز است. چگونه ممكن است كسي كه عادت به نگاه پراكني كرده،
بتواند هنگام عبادت به طرف محبوب واقعي پرواز كند؟ قلبي كه آشفته محبوب پنداري
است، چگونه معشوق واقعي را مي بيند؟
.
تـو درون نـماز و دل بيرون گـشتها مي كني به جـهاني! .
اين چنين حالتي پريشان را شرم نآيد نماز مي خواني؟!
4- عوامل بیرونی
در
شكل گيري نظام شخصيتي و روحي آدميان، علاوه بر عوامل دروني و فردي، عوامل بيروني
نيز مؤثر است و اين واقعيتي است كه دين واقع گراي اسلام به آن توجه كرده است، چرا
كه روح انسانها دايماً دستخوش تأثير پذيري از عوامل بيروني است . .
از عوامل بيروني، دوست فاسد، مجلس گناه و محيط فاسد را مي توان بر شمرد.
الف: دوست فاسد
همنشيني
و مصاحبت با دوست فاسق، اثرات منفي در آدمي مي گذارد، چرا كه شخصيت انسان بستگي به
شخصيت دوست و همنشين او دارد و اين واقعيتي غير قابل انكار است كه امام صادق ـ
عليه السلام ـ به آن اشاره كرد است: :
«المرءُ عَلي دينِ خليلهِ؛ دين آدمي بستگي به نوع دين دوست او دارد».
.
تو اوّل بگو با كيان دوستي پس آن بگويم كه تو كيستي.
.
همنشيني با كسي كه تارك نماز است، موجب ترك نماز يا سهل انگاري در آن مي شود و
همان طور كه دوست بد، اثر منفي در انسان مي گذارد، انتخاب دوست خوب، نقش سازنده در
آدمي دارد. همنشيني با كساني كه اهل حضور قلب هستند، زمينه را براي تحصيل حضور قلب
آماده مي كند.
ب:مجلس ومحیط فاسد
مجلس
گناه و محيط فاسد خانواده، اجتماع و... جوّ روحي انسان را فاسد مي كند و جوّ روحي
فاسد، زمينه لازم را براي رشد معنويات از بين مي برد. به ميزان تأثير پذيري از
مجلس گناه و محيط فاسد، معنويات ضعيف مي شود. .
به همين جهت است كه امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايد:
:
«لا ينبَغي لِلمُؤمنِ اَن يجلسَ مجلساً يُعصي الله فيه و لا يقدرُ عَلي
تَغييِره؛[4] شايسته نيست، مؤمن، در مجلسي كه معصيت خدا در آن مي شود و قادر بر
تغيير آن نيست، بنشيند». مجالست با گناهكاران، روان آدمي را بيمار نموده و اسارت
نفساني را شدّت مي بخشد و ذهن را آشفته مي كند .
.
چگونه ممكن است كسي در فلان مجلس فساد، پاي فيلم مخرّب ويدئو و ماهواره بنشيند و
بعد در محضر خدا حاضر گردد؟ چگونه ممكن است چشمها به تماشاي تصاوير مبتذل و
فيملهايي كه رقص فلان رقاص را نشان مي دهد، بپردازند و خاطره آنها در نماز مزاحمت
ايجاد نكند؟ چگونه خدا در قلبي كه غير خدا حكومت مي كند، جا دارد؟
5- حواس ظاهري :
يکي از عوامل حواسپرتي، متوجه شدن به امور خارجي است، به طوي که به واسطه ديدن تصويري يا شنيدن صدايي چندين صورت خيالي بر ذهن وارد مي شود و قلب را مشغول خود مي کند.
درمان:
الف) چشم بستن:
بستن چشمها در حين نماز سبب مي شود تا تمرکز حواس بيشتري حاصل آيد. اين امر براي کساني است که نمي توانند بدون بستن چشمها در نماز با نگاه کردن به محل سجده، تمرکز لازم را کسب کنند و گرنه کسي که مي تواند با نبستن چشمها در نماز و با نگاه کردن به محل سجده حواس خود را جمع کند، بهتر است که چشمها را نبندد.
ب) انتخاب مکان خلوت و تاريک:
نمازگزار براي اينکه هيچ چيز او را به خود جلب نکند، بايد مکان خلوت و بي سر و صدا، بي منظره و تاريکي را انتخاب کند.
وسواس در قرائت:
اينگونه وسواس موجب مي شود نمازگزار از باطن و حقيقت نماز به ظاهر توجه کند و به جاي توجه کردن به معناي نماز و کسب حضور قلب، به الفاظ و چگونگي تلفظ آن مشغول گردد، اگرچه رعايت قرائت، از شرايط صحت نماز است، وليکن شرط صوري است و بايد در حد تکليف آن را انجام داد و نيز از توجه زياد به ظاهر، بايد پرهيز کرد.
درمان:
الف) آشنايي به ظاهر و باطن نماز:
بازيابي و تشخيص روح و حقيقت نماز از ظاهر و صورت آن، در درمان اين مرض کمک مي نمايد. بايد بداند که رعايت قرائت و امثال آن، از احکام ظاهري نماز و عبادت مي باشند و بايد در حد اعتدال و تکليف به آنها توجه کرد و حضور قلب و تخليه قلب از اغيار از شرايط باطنيه نماز است و حقيقت نماز با وجود آن معنا پيدا مي کند، که هرچه توجه به اين معنا زيادتر باشد، نماز کاملتر خواهد شد.
ب) همانند سازي با الگوهاي ديني:
براي اينکه نمازگزار متوجه شد که دچار وسواس شده يا نه بهتر است عمل خود را بر علما و فقها عرضه کند و از آنها سؤال کند که آيا مبتلا به اين مرض شده يا نه.
ج) تصميم به ترک وسواس:
بعد از تشخيص مرض و علت آن، در طلب درمان آن بر آيد و در اين خواستن، مداومت کند که هر وقت، به حالت مرض برگشت، مواظبت کند و دايماً مراقب حال خود باشد که با تمرين و مجاهدت لازم، آهسته آهسته، اين بيماري درمان مي شود.
6- حواس ظاهری
يکي از عوامل حواسپرتي، متوجه شدن به امور خارجي است، به طوي که به واسطه ديدن تصويري يا شنيدن صدايي چندين صورت خيالي بر ذهن وارد مي شود و قلب را مشغول خود مي کند.
درمان:
الف) چشم بستن:
بستن چشمها در حين نماز سبب مي شود تا تمرکز حواس بيشتري حاصل آيد. اين امر براي کساني است که نمي توانند بدون بستن چشمها در نماز با نگاه کردن به محل سجده، تمرکز لازم را کسب کنند و گرنه کسي که مي تواند با نبستن چشمها در نماز و با نگاه کردن به محل سجده حواس خود را جمع کند، بهتر است که چشمها را نبندد.
ب) انتخاب مکان خلوت و تاريک:
نمازگزار براي اينکه هيچ چيز او را به خود جلب نکند، بايد مکان خلوت و بي سر و صدا، بي منظره و تاريکي را انتخاب کند.
وسواس در قرائت:
اينگونه وسواس موجب مي شود نمازگزار از باطن و حقيقت نماز به ظاهر توجه کند و به جاي توجه کردن به معناي نماز و کسب حضور قلب، به الفاظ و چگونگي تلفظ آن مشغول گردد، اگرچه رعايت قرائت، از شرايط صحت نماز است، وليکن شرط صوري است و بايد در حد تکليف آن را انجام داد و نيز از توجه زياد به ظاهر، بايد پرهيز کرد.
راههای درمان:
الف) آشنايي به ظاهر و باطن نماز:
بازيابي و تشخيص روح و حقيقت نماز از ظاهر و صورت آن، در درمان اين مرض کمک مي نمايد. بايد بداند که رعايت قرائت و امثال آن، از احکام ظاهري نماز و عبادت مي باشند و بايد در حد اعتدال و تکليف به آنها توجه کرد و حضور قلب و تخليه قلب از اغيار از شرايط باطنيه نماز است و حقيقت نماز با وجود آن معنا پيدا مي کند، که هرچه توجه به اين معنا زيادتر باشد، نماز کاملتر خواهد شد.
ب) همانند سازي با الگوهاي ديني:
براي اينکه نمازگزار متوجه شد که دچار وسواس شده يا نه بهتر است عمل خود را بر علما و فقها عرضه کند و از آنها سؤال کند که آيا مبتلا به اين مرض شده يا نه.
ج) تصميم به ترک وسواس:
بعد از تشخيص مرض و علت آن، در طلب درمان آن بر آيد و در اين خواستن، مداومت کند که هر وقت، به حالت مرض برگشت، مواظبت کند و دايماً مراقب حال خود باشد که با تمرين و مجاهدت لازم، آهسته آهسته، اين بيماري درمان مي شود.
7- موانع مقدماتی
الف) پرخوري:
پرخوري علاوه بر مضرات جسمي و فيزيولوژيکي داراي مضرات روحي و رواني نيز هست که از جمله ناراحتيهاي روحي آن، مانع بودن از حضور قلب در نماز است. پرخوري و افراط در خوردن در انگيزه هاي معنوي اختلال ايجاد مي کند، البته گرسنگي زياد و فشار حاصل از آن موجب اختلال در انگيزه معنوي، از جمله همين حضور قلب و اختلال در فعاليتهاي عقلي مي شود. ترک پرخوري جز از طريق شکم، ممکن نيست. چون هيچ چيز زيانبارتر از پرخوري، براي قلب مؤمن نيست. پرخوري باعث قساوت قلب و تحريک شهوت مي شود و گرسنگي، خورش مؤمن و غذاي روح و طعام قلب و صحت بدن است.
ب) پرخوابي:
پرخوابي و اعتياد به آن، جسم را بي حال مي کند و موجب ضعيف شدن اراده مي گردد و اعتماد به نفس از آدمي سلب مي شود که در نتيجه آدمي در مقابل معنويات عکس العمل منفي نشان مي دهد. در هنگام نماز، بي حال است و براي خواندن نماز خيلي با سختي بيدار مي شود.
راههای درمان:
سپس بايد، عزم بر تنظيم اوقات خواب گرفته و زمان مناسب و متعادلي را بر آن تعيين کنيم و دايماً مراقبت بر آن داشته باشيم. در ندامت پرخوابي همين بس که روح عبادت را از آدمي مي گيرد و موجب ضعف اراده بر تحصيل امور معنوي مي شود. اگر يک بار خواب خود را کنترل کنيم و از لذت سحرخيزي بهره مند شويم، سعي خواهيم کرد که همچنين نعمت بزرگي را از کف ندهيم.
کسالت و خستگي:
نماز را نبايد در حال مستي و کسالت خواند، بلکه ابتدا بايد خستگي و خواب آلودگي را برطرف کنيم و آنگاه به نماز بايستيم .و هميشه قبل از نماز کسالت را از خود دور کنيم و خستگي را بهانه اي براي دير خواندن نماز قرار ندهيم.
ت) جلوگيري از بول:
از عوامل حواسپرتي جلوگيري از بول است که فشار حاصل از جلوگيري از آن، موجب عدم تعادل جسمي و به دنبال آن موجب عدم تمرکز حواس و قلب آدمي در نماز مي شود.
ث) احکام فقهي و ظاهري:
از عوامل حواسپرتي انجام دادن مکروهات مانند با سر و ريش و لباس بازي کردن، خاراندن بدن، به اطراف توجه کردن، خميازه کشيدن اختياري، فشار دادن بند انگشتان، که باعث بطلان نماز نمي شود بلکه باعث مي شود حضور قلب از بين برود. به اضافه آنکه با رعايت احکام ظاهري که همه آنها نشانه ادب و حضور مي باشد، اهميت نماز، را به قلب القا مي کنيم.
بيهوده گويي:
بيهوده گو، کسي است که مواظبت بر زبان خود ندارد و زبان را بدون موافقت قلب، ايمان و عقل به حرکت درمي آورد. به همين دليل نمي تواند اعمال معنوي را در لحظاتي با خلوص و توجه کامل انجام دهد.
راههای درمان:
ابتدا براي درمان، مي بايست زبان را کنترل کرد و سخن خود را با ارجاع به عقل و قلب بر زبان جاري سازيم:
جان است و زبان است اگر جانت به کار است
زبان دشمن جان است نگه دار زبان را
خودنمايي:
اخلاص از شرايط قلبي مهم نماز است و نقطه مقابلش رياست که آفت بزرگي است. نماز، علاوه بر آنکه بايد صورت و ظاهر آن صحيح باشد، بايد نيت و انگيزه آن هم خالص و براي خدا باشد و نه اينکه براي تظاهر و جلب توجه مردم باشد.
درمان:
در شناسايي ريا قدري براي معرفت بيشتر بايد به کتابهايي که در اين باره نوشته شده رجوع شود و براي ريا کننده سه علامت است:
1- در پيش مردم با نشاط، اعمال را انجام دهد.
2- در تنهايي با کسالت انجام مي دهد.
3- دوست دارد در تمام کارهايش مردم او را تمجيد و تعريف کنند.
با دانستن اين علامات مي بايست کمر همت در ترک آن را بست و تصميم بر خالص نمودن اعمال، به خصوص عبادت برآييم و قبل از عمل و عبادت، قلب و نيت را از غير خدا پاک کنيم.
8- دسيسه شيطان:
از مهمترين عوامل حواسپرتي وسوسه شيطان است که نمازگزار را هنگام نماز به دام مي اندازد. شيطان دايماً از مجراي نفس اماره و هواي نفس وارد عمل مي شود و دايماً انسان را وسوسه مي نمايد.
راههای درمان:
ابتدا مي بايست به وجود شيطان، علم و ايمان پيدا کنيم و نقش آن را در عبادت پيدا کنيم و همچنين از خداوند استعاذه بجوييم به جهت پناه بردن به او از شر وسوسه هاي شيطان و در اين استعاذه هم بايد صادق باشيم و بر استعاذه مداومت کنيم و آن را در تمام مراحل زندگي به کار بنديم.
نتیجه گیری:
انسانی می تواند نماز را بعنوان میعاد حق قرار دهد که موانع دیدار را بشناسد بکوشد تا درخت ایمان خویش را آنچنان بارور سازد که گردبادهای درونی وبرونی نتواند ارزش این لحظه های ناب را در جلوی دیده اش کمتر سازند وآنگاه که موذن موعد را از بلندای زمان ندا داد تمام امور را به کناری نهد وچونان عاشق شیدایی که پس از تحمل هجر بی شمارکنون فرصت دیدار یافته باشد خویش را به منزلگه یار رساند واز سویدای زمزمه ناب زیستن را آغاز کند.
یارب :به ما توفیقی عطا کن تا در لحظات نماز ومناجات جز به تو نیندیشیم .
بارالها به ما بصیرتی عنایت فرما تا شکوه عظمت تورا آنچنان شایسته توست درک کنیم آنگاه دیگر دنیای ناچیز مادی نمی تواند در لحظه های ترنم نیایش وعبادت بین ما وتو پرده شود.
پروردگار : حلاوت عبادت بر کام دلمان بچشان تا حلاوت دنیایی ما را از تو جدا نسازدتا فردای محشرکه مولایمشاهد وناظر است با افتخار بگویم من سجاده سرخ عروجت را با جان ودل درک کردم ولحظه های ناب مناجات را قدر دانستم.
منابع وماخذ:
1- امام عصر
2- وبلاگ نورالهدی
3- سایت ستاد اقامه نماز
سلام و درود بر دبیران معارف، سنگر داران دین و معنویت این وبلاگ به منظور ارتباط با سرگروه ها و دبیران محترم معارف استان بوشهر وپاسخگویی به سوالات دینی ایجاد گردیده است.